رزرو آنلاین هتلclose
مسجد ذوالفقار اصفهان

زمان جاری : پنجشنبه 29 فروردین 1398 - 10:29 بعد از ظهر
نام کاربری : پسورد : یا عضویت | رمز عبور را فراموش کردم





ارسال پاسخ
تعداد بازدید 483
نویسنده پیام
hamandish آفلاین


ارسال‌ها : 451
عضویت: 28 /8 /1392
تشکرها : 1432
تشکر شده : 2280
مسجد ذوالفقار اصفهان
مسجد ذوالفقار اصفهان


مقدمه
  تهماسب بزرگترین پسر شاه اسماعیل اول ، در 26 ذیحجة 919 هـ . ق/ 22 فوریه 1514
م  متولد شد . پس از مرگ شاه اسماعیل صفوی ، تهماسب به جای پدر به سلطنت
رسید  . از این رو هنگامی كه به عنوان شاه خوانده شد ، تنها 10 سال و سه
ماه  داشت . یكی از ویژگیهای پادشاهان و سردمداران گذشته ، آن بوده كه هر
كدام  به فراخور اوضاع و احوال زمانة خود ، آثاری چند به جای می گذاشتند تا
نام و  یادشان زنده بماند . عضدالدوله دیلمی در شیراز ، ملكشاه سلجوقی در
اصفهان ،  سلطان محمد خدابنده در سلطانیه و تبریز ، تیمور در سمرقند و ...
هر كدام  به نوعی در ایجاد و گسترش فضاهای معماری خاص زمان خود كوشیدند .
این جریان  در زمان صفویان نیز ادامه یافت . از آنجا كه صفویان در قرون 15 و
16 م . از  اسلام شیعی دم می زدند ، و نیز همسایگی صفویان از دو جانب شرق و
غرب با  ازبكان سنی مذهب و عثمانیان اهل تسنن ، آنان را واداشت تا در شكوه
بخشیدن  به مراكز قدرت سیاسی خود تلاش كنند .

اصفهان در دوران صفویه تبریز، قزوین و اصفهان ، از جمله مراكز قدرت سیاسی مذهبی پادشاهان صفوی بودند .
 از این رو پادشاهان صفوی در راه احیای مذهب تشیع در كلان شهرهایی همچون :
 تبریز ، قزوین ، كاشان ، مشهد و اصفهان كوشیدند . فراخوانی علمای شیعی و
گسترش اماكن مذهبی ، جزء سیاستهای مذهبی پادشاهان صفوی بود .

اصفهان جزء شهرهایی بود كه پادشاهان صفوی ، توجه ویژه ای به آن داشتند . آثاری
از  زمان سلطنت اسماعیل اول و تهماسب اول ، هنوز در این شهر به یادگار
مانده  است . فقط انتخاب شاه عباس در برگزیدن اصفهان به عنوان پایتخت ، این
شهر را  در مَثل : «اصفهان نصف جهان» جای داد .

راجر سیوری دربارة اصفهان و انتخاب شاه عباس اول ، این گونه نظر می دهد :  
«البته اصفهان شهری قدیم الاحداث است ، اما عظمت آن از سال 8 ـ 1597 م . /
1006 هـ . ق . آغاز مي شود كه شاه عباس پايتخت امپراتوري صفويه را از
قزوین  به آنجا منتقل كرد . اصفهان در مركز طبیعی جغرافیایی امپراتوری
صفویه قرار  داشت ، كه آن زمان از گرجستان تا افغانستان كشیده شده بود .
شاه عباس اول  با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت جدیدش ، بلافاصله اجرای
عملیات علیه  ازبكان در مرز شمال شرق را آسانتر كرد . و در عین حال ،
اطمینان خود را به  اینكه آن قسمت از مرز سرانجام امن خواهد شد ، نشان داد .
به علاوه ، موقعیت  مركزیتر اصفهان وی را قادر ساخت بر امور خلیج فارس
كنترل بیشتری اعمال كند  ؛ كه با توجه به افزایش بسیار زیاد بازرگانی و
فعالیتهای دیپلماتیك در آن  ناحیه طی سلطنت وی ، مسئلة مهمی محسوب می
شد»[سیوری ، ایران عصر صفوی ،  152] .

به هر حال ، پادشاهان سلسلة صفوی با برقراری شیعة اثنا عشری در ایران و  
ادعاهایی كه درباره سید بودنشان می كردند ، چاره ای جز رسیدگی به اماكن  
مذهبی نداشتند . آنان مساجد و مدارس مذهبی متعددی ، بر پا كردند . میدان  
نقش جهان اصفهان ، مساجدی عظیم از آن دوران را در خود جا داده است . بعضی  
از این آثار به نام ائمه و بزرگان دین خوانده می شد ؛ همچون : مسجد علی و  
مسجد شیخ لطف الله در اصفهان ، و مسجد و مدرسه علوم دینی میرزا علی اكبر در اردبیل .

معماري عهد صفوى

معماري عهد صفوى ـ با ويژگيهاي خاص خودش ـ ، دنباله رو معماری قرون گذشته بود .
به عبارتی ، «معماری مذهبی ایران در سدة شانزدهم/ دهم و هفدهم/ یازدهم ،  
همچنان تحت تأثیر قواعد و اصول ساختمانهای بزرگ به یك پلان مركزی ، و اصول و
 قواعد مساجد و مدارس با چهار ایوان قرار داشت . فن ساختمان سازی دورة  
صفویة از این زاویة دید ، به یك «تركیب واقعی ایرانی» دست یافت . و قواعد و
 اصول ساختمان سازی سرزمین های شرق تیموری (خراسان و ماوراء النهر) را با
اصولی كه از «سنت غرب» ـ مثلاً از اصفهان مایه گرفته بود ـ كلاً هماهنگ  
ساخت . سنت غرب ایران ؛ یعنی پلان مساجد چهار ایوانی ، تا زمانی كه یكی از
معماران شیرازی ، مسجد گوهرشاد مشهد را در زمان سلطنت شاهرخ بسازد ، در  
خراسان ناشناخته بود . ولی در غرب ایران ، ایوان را فقط نوعی اتاق ورودی به
 شبستان گنبددار می دانستند»[اسكارچیا ، هنر صفوی ، زند ، قاجار ، 6] .

معماران صفوی به ساختمان و عملكرد ایوانی با تناسبی ویژه ، اهمیت می دادند . مسجد
 ذوالفقار نیز ایوان دارد . این مسجد ، از آثار مذهبی بازماندة عصر شاه  
تهماسب صفوی است . «یكی از مشخصه هایی كه معماران دورة صفوی را الهام می  
بخشید ـ معمارانی كه شدیداً متمایل به نوع معماری شرق ایران بودند ـ تأكید
بر كاركرد ساختمانی ایوان بود و ضمناً ، تناسبات آن توسعه یافته و اهمیت  
پیدا كرده بود ؛ چون باریك شدن تدریجی آن در بخش فوقانی ، بر عمودیت آن  
تأكید می ورزید . ایوان در واقع در خراسان ، گنبد را كاملاً تحت الشعاع خود
 قرار داده بود . این سبك محلی در زمان صفویان تا قرن هفدهم/ یازدهم ، آن
هم در موارد متمایز باقی ماند . نمونه های آن ، ایوان مقبرة شیخ قطب الدین
 حیدر در تربت حیدریه ـ به وسیلة شاه صفی ... سفارش داده شد ـ و مخصوصاً  
مصلای مشهد ( 77 ـ 1676م/ 1088 ـ 1087 هـ . ق ) در زمان سلطنت شاه سلیمان  
است ، كه طراح آن حاجی شجاع گرچه اصفهانی بود ، ولی هدف او ، فقط ایجاد  
ایوانی بوده تا از نظر ارتفاع و عمق بسیار تأثیر گذار باشد»[اسكارچیا ، هنر
 صفوی ، زند ، قاجار ، 18] .

یكی دیگر از مشخصات هنر معماری دوران صفویه ، اهمیت به تزیینات در بنا بود .
تمام آثار معماری به جای مانده ، از تزیینات در بنا بد . تمام آثار معماری
 به جای مانده ، از تزیینات خاص آن دوره حكایت می كند .

كتیبه نگاری ، یكی دیگر از مشخصات هنری آن دوران است . مسجد ذوالفقار نیز از
این  خان بهره برده است . كتیبه هایی چند در مساجد به كار برده می شد . این
 كتیبه ها حاوی مطالب مذهبی و اخبار سیاسی و اداری بود . به عبارتی ، «در
تزیین معماری ، به خوشنويسي اهميت زيادي داده شده و به گونة هنر كتیبه  
نگاری ساختماني انعكاس يافته است ؛ و این ، یكی از تحولات خاص هنر كاشیكاری
 این دوره به شمار می رود . یكی از هنرمندان برجسته و نامدار این هنر ،  
محمد رضا امامی اصفهانی (30 ـ 1629 م/ 39 ـ 1038هـ . ق ) بود كه در قم ،  
قزوین و نيز در بين سالهاي 1673 م/ 1084 هـ . ق و 1677 م/ 1088 هـ .ق در  
مشهد كار می كرد . چنین می نماید كه در سرتاسر دورة صفوی ، اعضای خانواده  
او به هنر كاشیكاری مشغول بوده اند»[اسكارچیا ، هنر صفوی ، زند ، قاجار 9 ـ
 10] . گدار نیز معتقد است كه محمد رضا امامی ، كتیبه نگاری ماهر در شهر  
اصفهان بود . «قسمت اعظم كتیبه هایی كه نام او را بر خود دارند ، در اصفهان
 هستند . ولی در قم ، قزوین و مشهد نيز يافت مي شوند . اولین كتیبة او در
اصفهان ، به سال 1039 هـ . ق (30 ـ 1629 م ) ، و آخرین كتیبة اصفهانی او
،‌  در سال 1081 هـ . ق (1 ـ 1670 م ) نوشته شده اند . آثار سالهای 1084 هـ
. ق  (4 ـ 1673 م ) تا 1087 هـ . ق (7 ـ 1676 م ) او ، همگی در مشهد هستند
؛  شهری كه به نظر می رسد محمد رضا امامی ، آخرین سالهای عمر خود را در
آنجا  گذرانده است . او پس از 50 سال اشتغال به شغل كتیبه نگاری ، احتمالاً
در  این شهر درگذشته است»[گدار ، آثار ایران ، ج 1 ، 245] .

كتیبة مسجد ذوالفقار

به هر حال نقش كتیبه ها به غیر از مفهوم مذهبی آن ، زیبایی خاصی به اثر
ایجاد  شده می بخشید . همچنین ، پادشاهان می توانستند افكار و نیات آتی خود
را ،  برای مردم روشن كنند . در مسجد ذوالفقار ، كتیبه ای است كه از
بخشودگی  مالیاتی صحبت می كند . در مسجد جامع اصفهان نیز از این گونه كتیبه
ها كه از  بخشودگی مالیاتی حكایت می كند ، دیده می شود . شاید پادشاهان
صفوی بدین  گونه می خواستند حمایت اصناف را به سوی خود جلب كنند تا بدین
وسیله بر مدت  فرمانروایی شان بیفزایند.

مسجد ذوالفقار در محلة نیم آورد

مسجدو مدرسة ذوالفقار ، در محلة نیم آورد قرار دارد . این محله ، از محلات  
قدیم شهر اصفهان محسوب می شود . محمد مهدی بن محمد رضا الاصفهانی ، آن را  
جزء چهل محله ای می داند كه از زمانهای قدیمتر به یادگار نامش باقی مانده  
است [اصفهانی ، نصف جهان فی تعریف الاصفهان ،‌25 – 29] . جناب در كتاب  
الاصفهان ، آماري ويژه از این محله در اختيار محققان قرار مي دهد . در  
تاریخ 1297 هـ . ق 2577 نفر ساكن محلة نیم آورد بودند ، و 306 خانه در آنجا
 وجود داشت . در مقایسه با محلات دیگر ، محلة نیم آورد جزء محلاتی بود كه
جمعیت زیادی داشت . از این رو ، اماكن مذهبی ویژه ای برای رفع نیاز مردم ،
 در آنجا پیریزی شد . از آنجا كه این محل در نزدیكی بازار اصفهان قرار
داشت ،  نیاز كسب و كار ،‌ آرامش و اسكان ، و نیایش و نیاز مذهبی ، در
مجموعه ای  منظم از بازار ، مسجد و خانه بر آورده می شد . نمونه هایی
فراوان از این  مجموعه در مقیاسهای بزرگ و كوچك ، در شهرهای تاریخی ایران
همچون : تبریز و  اصفهان دیده می شود .

در احصائیة شهر اصفهان به سال 1343 هـ . ق ، محلة نیم آورد جزء ناحیة شمال  
غربی و در ادارة كمیساریا نمرة (2) بود . «در این تاریخ كه شهر با دو خط  
تقریبی یكی از شمال به جنوب ، و دیگری از مغرب به مشرق و متقاطع در وسط شهر
 می باشد ، به چهار ناحیه تقسیم یافته . یكی ، در جنوب غربی كمیساریا نمره
1  مشتمل بر محلات ذیل : الیادران ، لنبان ، چهار سوق كوچك ، خیابان خوش
،‌  چهار سوق شیرازیها ، پای نارون ، جوب شاه ، مستهلك ، شمس آباد ، چهار
باغ ،  پشت مطبخ ، درب كوشك ، مسجد حكیم . دیگر ، ناحیة شمال غربی در ادارة
 كمیساریا نمرة (2) و مشتمل بر محلات ... : محله نو (مشترك) مسجد حكیم  
(مشترك) درب كوشك(مشترك) شيش بيد آباد ، پاچنار ، قبله دعا ، مورنان ،‌  
دروازه نو ، باغ همایون ، سینه پائینی ، نیم آورد ، جماله كله ، دردشت ،  
شهشهان ...»[جناب ، الاصفهان ، 203 ـ 204] .

شاردن نيز محلة نیم آورد را جزء محلات پرجمعيت طبقه بندي كرد ، و دربارة آن
نوشت  : «محلة نیم آورد ، یكی از محلات پرجمعيت اصفهان است . نقاط مهم این
محله ،  عبارتند از : جماله و مسجد ذوالفقار ؛ كه وجه تسمیه آن ، به مناسبت
نام  شمشیر حضرت علی (ع) است . و یك حمام و یك مهمانخانه به اسم (خاصه
تراش)كه  فقط اصلاح شاه را می كند ، و این خود مقامي شامخ است»[شاردن ،
سفرنامه ،  89] .

به
 هر حال مسجد و مدرسه و حمام ذوالفقار ، در محلة‌ ذوالفقار و متصل به
بازار  اصفهان قرار دارد . زنجیره های آرامش ، كار و نیاز مذهبی ، در
محلاتي  تاريخي مانند ذوالفقار و محلة نیم آورد ، به طور كامل عیان است .
بازار نیم  آورد كه بخشي از بازار بزرگ اصفهان به شمار مي آيد ، مدرسة
تاريخي نیم  آورد ـ از بناهاي عصر شاه سليمان صفوي ـ را در خود پنهان كرده
است . همچنین  ، به غير از نقاط مسكوني این محله ، مساجدی همچون : مسجد
خیاطها ، مسجد نو  ، مسجد ذوالفقار و مسجد شیشه ، در این محله قرار دارند .

هریك از آثار یاد شده ، تصویری از زنجیره های : نیاز كار ، و آرامش انسانی
است . پويايي محلاتي تاريخي همچون نیم آورد با سكنة خاص آن ، نمودار تصویر
 گذشتة محلات قدیم است .

مسجد ذوالفقار در عهد شاه تهماسب

ادعای صفویان دربارة تشیعشان ، موجب شد تا به گسترش اماكن مذهبی بپردازند .
بعضی  از این مكانها ، به نامهای خاصی از اهل بیت (ع) یا افراد معروفی
نامگذاری  می شد ؛ مانند مسجد علی (ع) یا مسجد شیخ لطف الله ، پدر زن شاه
عباس اول .  نام مسجد ذوالفقار نیز از نام شمشیر حضرت علی (ع) گرفته شده
است . از این  رو ، بر بالای سر در ورودی مسجد ، صورت دو شمشير دیده می شود
. احترام خاصی  كه شیعیان به امام علی (ع) داشتند ، موجب شد تا مكانهای
مذهبی زیادی به  نام این شخصیت آذین داده شود . «مؤلف تاریخ اصفهان و ری
نوشته ، كه مسجد و  مدرسه و حمام ذوالفقار را ذوالفقار اسپهانی خاصه تراش
شاه ساخته است . و  این مطلب ، كاملاً اشتباه است ؛‌ زيرا اولاً خاصه تراش
شاه مطابق محتواي  یكی از كتيبه ها ، استاد علیرضا بوده نه ذوالفقار خان . و
اصولاً ذوالفقار  خانی در بین نبوده است . و اینكه تصور كرده اند كه مسجد
را خاصه تراش شاه  ساخته است ، از آنجا ناشی شده كه در لوحة سنگی كه در
مسجد نصب است ، مقرر  گردیده كه در ریاست خاصه تراش شاه بر صنف دلاك و
سلمانی و نظایر آنها ،  وجوهاتی كه در پیش گرفته می شده ، مطالبه نگردد . و
از طرفی هم بالای سر در  صورت دو شمشیر بوده . از مجموع این مطالب . نتیجة
موهومی به این طور كه  ذوالفقار خان خاصه تراش بانی مسجد و مدرسه و حمام
بوده ، گرفته شده  است»[رفیعی مهر آبادی ، آثار ملّی اصفهان ، 247] .

مسجد ذوالفقار حدود نیم جریب است ، كه در زمان شاه تهماسب صفوی به سال 950 هـ .
 ق ، به وسیلة شخصی به نام شیخ محمد صفی ـ مطابق محتوای كتیبة مسجد ـ برپا
 شد .

كتیبة سر در مسجد ذوالفقار ، به خط ثلث با كاشی سفید معرق و بر زمینة لاجوردی حكایت از زمان ساخت و بانی مسجد می كند :

«قدعمر الله هذا المسجد الموسوم بذی الفقار فی ایام خلافة السلطان الاعظم  
الاكرم ابوالمظفر شاه طهماسب الحسینی بهادرخان ـ خلد الله ملكه و افاض علی
العالمین عدله ـ اضعف عباد الله شیخ محمد الصفی نمقه محمد سیاوش فی سنة  
950»[هنر فر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، 384] .

«اشعار منقور بر در قديمي این مسجد به سوي بازار ، به خط ثلث برجسته به شرح زیر است :

محمد عربي آبروي هر دو سراى

كسی كه خاك درش نیست خاك بر سر او


شنیده ام كه تكلم نمود همچومسیح


 بـدیـن حـدیـث لب لعـل روح پــرور او


كه من مدینة علمم علی در است مرا
 

عجب خجستـه حدیثسـت من سگ در او

و بر روی دری كه به سوی كوچه باز می شود ، عبارت زیر نوشته شده است :


قال الله تبارك و تعالی : و ان المساجد لله فلا تدعوا مع الله احداً»[هنر فر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، 385] .


وقفیات مسجد

رقباتی كه بر مسجد ذوالفقار وقف شده ، در بالای كتیبة سر در مسجد لوح سنگی سیاه
رنگی به طول 57 و عرض 4 سانتی متر نصب شده ، و كتیبة آن به خط ثلث بر جسته
،  به شرح زیر است :

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الذی واقف علی الضمائر والسرائر والصلوة و
السلام علی محمد و آله اجمعین . وقف شرعی نمود عالی جناب حاجی الحرمین  
الشریفین سیدالساداة حاج میرزا اسدالله همگی دو باب دكان قصابی و نوار ...
فروشی در جنب مسجد ذوالفقار معین در سر م آورد به موجب وقف نامچة علی حده و
 وقف مسجد مزبور نمود وقفاً صحیحاً شرعیاً . و این كلمات بجهه وقف نامچه  
قلمي شد ، فی پنجم شهر رمضان 1109 . كتبه محمد نصر»[هنرفر ، گنجینة آثار  
تاریحی اصفهان ، 385] .

كتيبه اي تاريخى

همانگونه كه دربارة انواع كتیبه ها گفتیم ، در مسجد ذوالفقار نیز كتیبه ای  
وجود دارد كه از بخشودگی مالیاتی صحبت می كند . «بریكی از جرزهای ایوان  
نوبی مسجد كوچك ذوالفقار ، سنگ لوح سیاه رنگی به طول 90 و عرض 55 سانتی متر
 نصب ده كه یه خظ نشتعبسث یزجشته ، قزمان اه عیاش كبیز مبنی بر بخشودگی  
مالیات صیف دلاك و آینه دار وفصاد و ختنه كار و كیسه مال و خدمتكاران و  
آبگیران حمامهای مردانه و زنانه ، بر آن نقش بسته است . كتیبة لوح مزبور كه
 مورخ به سال 1037 هجری است ، به شرح زیر می باشد : «وفرمان همیون آنكه
جون  به عرض رسید كه از قدیم الایام مقرر بود كه خاصه تراش متلغی از جماعت
سلمانی و سلیمانی كه عبارت از دلاكان و آینه داران و فصادان و ختنه كاران و
 كیسه مالان و خدمتكاران و آبگیران حمامات مردانه و زنانه [باشد بگیرند] .
 به عنف و تعدی با آنان رفتار می نموده اند . در این زمان خجسته اوان كه
امر  خاصه تراشی را به عمده الضاع استاد علی رضا خاصه تراش شفقت فرمودیم ،
مشارالیه مطالبات مذكوره را معاف داشته شرط نمود كه یك دینار طلب ندارد و
ثواب آن را به روزگار فرخنده آثار بندگان نواب كامیاب سپهرد ركاب اشرف
اقدس  شاه بابا ام ـ انارالله برهانه ـ هبه نمود . بنابراین ، مقرر ، مقرر
نمودیم كه احدی از حكام و تیولداران و كلانتران و سربلوكان و ضابطان } ...
]  ممالك محروسه اصلاً و مطلقاً به علت اخراجات از علفه و علوفه و تنلقا و
 للاع و پیكار و شكار و دست انداز و پیشكش و عیدی و سایر تكالیف دیوانی به
 هر اسمی كه بوده باشد ، خواله ننمایند و قلم را كوتاه دارند . و هر ساله
حكم مجدد طلب ندارند . و آیة كریمة : «فمن بدله تعد ماسمعه» را منظور
دارند  . تحریراً فی شهر صفر 1037»[هنرفر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ،
386] .

بدین گونه ،‌پادشاهان صفوی از كتیبه های مندرج در مساجد و امكان عمومی برای اطلاع رسانی به عموم مردم ، استفاده می كردند .

هم اكنون ، اصلاحگران آثار معماری تاریخی ، بر روی سر در ورودی مسجد
ذوالفقار  به طرف بازار ، گچ سفید كشیده اند . از این رو ، تصویر دوشمشیری
كه شاردن ،  جابر انصاری و هنرفر از آن یاد كرده اند ، از بین رفته است .
مسجد نیز  فعلاً به صورت مسجدی كوچك در امتداد بازار قرار دارد ؛ كه در
روزهای هفته  بهغیر از روزهای تعطیل ، در آن نماز جماعت برپا می شود .


امضای کاربر : .........
سه شنبه 02 اردیبهشت 1393 - 14:57
نقل قول این ارسال در پاسخ گزارش این ارسال به یک مدیر
ارسال پاسخ
برای نمایش پاسخ جدید نیازی به رفرش صفحه نیست روی تازه سازی پاسخ ها کلیک کنید !



برای ارسال پاسخ ابتدا باید لوگین یا ثبت نام کنید.


پرش به انجمن :